Kronikk:

Vi kan ikkje hylle samisk mat, og samtidig byggje ned områda maten blir produsert i

I dag, 6. februar, er samanes nasjonaldag, og det er på sin plass med gratulasjonar til alle, både samar og alle andre – og eit kritisk blikk på eit par samepolitiske tema.

Det er svært gledeleg å sjå at sørsamisk mat og kultur er høgst til stades i programmet for vinterfesten som opnar om ei god veke på Torget i Trondheim – eit nytt, årleg arrangement som vart til etter inspirasjon frå blant anna Tråante 2017 (bildet).  Foto: Rune Petter Ness

Saken oppdateres.

At samane sin nasjonaldag er nettopp på 6. februar, er ei markering av at det første samiske landsmøtet tok til på denne dagen i 1917. Dette var første gongen samar frå heile det samiske busetjingsområdet samla seg og organiserte seg til felles kamp for felles saker. Som mange hugsar frå 100-årsmarkeringa Tråante 2017, så skjedde dette i nettopp Trondheim. Trondheim er på grunn av dette ein viktig by i sørsamisk og samisk historie. Sørsamisk språk og kultur er også viktig i Trondheims og Trøndelags historie – utan at dette så langt har fått sin rettmessige plass i historieskrivinga; eller at dette er særleg synleg i det daglege bybildet. Det er imidlertid svært gledeleg å sjå at sørsamisk mat og kultur er inkludert og høgst til stades i programmet for vinterfesten som opnar om ei god veke på Torget i Trondheim – eit nytt, årleg arrangement som vart til etter inspirasjon frå blant anna Tråante 2017.

Interessert i debatt og meninger? Les flere saker her.

Inger Johansen 

Den nyleg gjennomførte internasjonale matfestivalen i Berlin, Grüne Woche, som er verdas største matmesse, har også gjort stor stas på sørsamisk mat. Eitt av produkta til Rørosrein vart kåra til «beste lokalmat». Dette viser med all tydelegheit at reinkjøttproduksjon i trønderske fjell er ei perle som det må satsast vidare på. Og ikkje minst gir alt dette håp om at det sørsamiske blir sett på som ein sølvsagt del av det trønderske i framtida – og for at samisk kultur og næring er noko alle trønderar, ikkje berre dei samiske trønderane, skal vera stolte av.

I kor stor grad samisk språk og kultur har vore ein sjølvsagt del av Trøndelag i fortida, har i lang tid vore, og er til dels framleis, eit kontroversielt tema i enkelte delar av Trøndelag, særleg lengst i sør. På 1890-talet fekk Yngvar Nielsen, professor i etnografi og geografi ved Universitetet i Oslo, i oppdrag å undersøke den samiske busetjinga i Trøndelag og Hedmark i samband med lovregulering av reindrifta. Etter feltarbeid som i dag ikkje kvalifiserer til å bli kalla vitskapleg, konkluderte Nielsen med at samane hadde kome vandrande nordfrå og ikkje nådde Tydals- og Rørosfjella før på 1700-talet. Dette vart kalla fremrykningshypotesen og vart lagt til grunn for lovregulering av reindrifta og for retts-tvistar mellom reindriftssamar og bønder i lang tid framover – noko som førte til at samane fekk massive bøter og mista store beiteområde.

LES OGSÅ: Sørsamisk kultur må bli mer synlig i byen

Seinare har både historikarar og arkeologar vist til både skriftlege kjelder og arkeologiske funn som viser at det fanst samar i området og enda lenger sør mange hundreår før Nielsen påstod. Likevel såg vi sommaren 2019 at teorien om at samane ikkje er urfolk i området, lever vidare. Da inviterte grunneigarar i Selbu og omegn til eit møte der eitt av temaa var at samane eigentleg ikkje burde hatt dei rettane dei faktisk har ifølgje ILO-konvensjon nr. 169 om urfolk og stammefolk i sjølvstendige statar, som Noreg slutta seg til i 1990. Det er med andre ord ein stor jobb som står att når det gjeld grunnleggande samisk historisk forsking i Trøndelag og omegn, og ikkje minst når det gjeld formidling og spreiing av denne kunnskapen både til politikarar og beslutningstakarar såvel som til resten av befolkninga.

LES OGSÅ: I fjor krevde samene 120 millioner i erstatning

Når det gjeld utfordringar for samisk kultur og næring i regionen av nyare dato, har vi utbygginga av vindindustrien. Både i vindkraftutbygginga på Storheia på Fosen og på Stokkfjellet i Selbu er samiske innvendingar og omsyn til reindrifta overkøyrde – i stor grad på same måte som i Alta-utbygginga på starten av 80-talet. Ti år seinare innrømte tidlegare statsminister Gro Harlem Brundtland at utbygginga ikkje var nødvendig. Skal det same skje med vindkraftutbyggingane i Trøndelag? Fleire og fleire har fått auga opp for og blir opprørte over konsekvensane som blir påført reindrifta. Skal det verkeleg vera nødvendig å gjera ein slik uoppretteleg brølar kvart førtiande år?

LES OGSÅ: Vindkrafta skader også forholdet til samene

Samtidig som vi i dag feirar den samiske nasjonen og sameksistensen mellom det samiske og det norske, er det nødvendig å heve blikket og få auge på heilskapen i samtidas samepolitikk. Skal vi i framtida feire og håve inn prisar for lokalprodusert samisk mat, kan vi ikkje samtidig byggje ned dei områda denne maten blir produsert i.

Læhkoe biejjine! Gratulerer med dagen!

Kjelder: NRK om at reinen imponerer på verdens største matmesse, Asbjørn Kolberg, førstelektor ved Nord Universitet, om Dr. Yngvar Nielsen, norgeshistorien.no om sørsamisk forhistorie, ILO-konvensjonen 169 om urbefolkninger, Adresseavisens artikkel om møtet i Selbu der samisk grunneier ble nektet adgang, Faksimile av avisutklipp fra Aftenposten 27. august 1990, der overskriften er «Alta var unødvendig», kommentar i Adresseavisen om at vindkraften skader forholdet til samene, Tor Singsaas leserinnlegg i Adresseavisen om om samiske interesser.

Følg Adresseavisen Debatt på Facebook og Adresseavisen på Facebook, Instagram og Twitter

OPPTATT AV DEBATT? Lytt til en debatt-podkast, i regi av ungdommer på Saupstad og Kolstad: Helsesista svarer om ensomhet, sex, følelser og porno

På forsiden nå